در دهه 1840 میلادی شهر لندن یکی از انبوهترین و آلودهترین شهرهای جهان بود. همهی پایانههای راهآهن اصلی شهر در پیرامون شهر قرار داشتند و حلقهای را ساخته بودند که هزاران مسافر باید از آن جا به مرکز شهر جابهجا میشدند. در آن زمان شیوهی کارآمد و آسایشبخشی برای جابهجایی آنان وجود نداشت و این دشواری باعث شد در سال 1855 کمیتهی ویژهای برای بررسی دشواری رفت و آمد و پیدا کردن چارهای برای آن بنیانگذاری شود.
در آن کمیته پیشنهادهای گوناگونی مطرح شد؛ از جمله، ادامهی خطهای راهآهن تا مرکز شهر و افزایش پهنای خیابان ها و جای گذر پیادهها. بیشتر پیشنهادها بسیار هزینهبر بود و به ویرانی و بازسازی بخشهای گستردهای از مرکز شهر نیاز داشت. پیشنهادی که به نظر اغلب افراد عضو کمیته برای حل دشواری رفت و آمد در لندن آن روزگار مناسب آمد، راه آهن زیر زمینی بود که ایستگاههای اصلی را به یکدیگر پیوند میداد.
آن پیشنهاد توجهی چالز پیرسون شهردار آن زمان لندن را به خود جلب کرد. او باور داشت با این کار به کارمندان و کارکنان امکان میدهیم برای کار به مرکز شهر بیایند و سپس به حومه شهر که سالمتر است و آب و هوای بهتری دارد، بازگردند. به این ترتیب، نخستین شرکت متروی جهان با پشتیبانی او در لندن پایهگذاری شد و سرانجام، نخستین راهآهن زیرزمینی جهان در سال 1863 بازگشایی شد. نزدیک 40 هزار نفر در روز نخست جابهجا شدند و در شش ماه نخست، روزانه 26500 مسافر از آن بهره میگرفتند.
مترو با دود اضافه
هر چند طرح راه آهن زیرزمینی در همان روزهای نخست کارآمدی خود را به همگان نشان داد، دو عامل از گسترش آن جلوگیری کرد. نخست، در آن زمان هنوز قطار برقی ساخته نشده بود و لوکوموتیوهای بخاری لندن با ذغالسنگ کار میکردند که از سوختن آن دود زیادی آزاد میشد. برای حل این دشواری، مخزن ویژهای را زیر دیگ بخار کار گذاشتند تا دود آزاد شده در آن اندوخته شود . اما این طرح به خوبی کار نکرد و مسافران مجبور بودند دود را در ششهای خود انباشته کنند!
دوم ، در آن زمان روشهای کندن زمین ، به گونهای که امروزه انجام میشود، ابداع نشده بود و تونلها به شیوهی "کندن و پوشاندن" ساخته میشدند. به این صورت که کانال بزرگی در مسیر مورد نظر میکندند و با ساختن دیواره و پوشاندن روی کانال، تونل می ساختند. روشن است که با این شیوه نمیشد مترو را به مرکز شهر نزدیک کرد؛ زیرا، بسیاری از ساختمانهایی که در راه کانال قرار داشتند، باید ویران و بازسازی میشدند.
متروی بادی و تونل چوبی
یک مخترع امریکایی به نام آلفرد بیچ راه حلی برای دشواری نخست پیشنهاد کرد:" یک لوله، یک ماشین و یک پنکهی نیرومند، چیز دیگری لازم نیست !" بر اساس طرح او، می توان تونلی استوانهای از چوب ساخت و اتاقکی چوبی را به کمک فشار هوایی که دو پنکهی نیرومند موجود در دو انتهای تونل فراهم میکنند، بین دو سوی آن جابهجا کرد.
طرح آلفرد بیچ به پشتوانه مالی نیاز داشت. اما شهردار وقت نیویورک نه تنها از این طرح پشتیبانی نکرد بلکه هر گونه طرح جابهجایی زیرزمینی را برای این شهر نامناسب میدانست. چرا چیزی که برای لندن خوب بود، برای نیویورک نامناسب بود! به نظر می رسد، شهردار وقت نیویورک از رانندههای تاکسی که تصور میکردند با طرح جابهجایی زیرزمینی کار خود را از دست میدهند، رشوه میگرفته است.
آن مخالفتها باعث شد مخترع امریکایی طرح خود را پنهانی آزمایش کند. او تونل خود را بین دو خیابان نزدیک جای کارش ساخت و پس از اطمینان از موفقیتآمیز بودن نخستین " متروی بادی"، در سال 1867 همگان را به تماشای آن فراخواند. در نمایشگاه که به همین منظور تشکیل شد، قطعهای از تونل را به سقف آویزان کرده بودند. دستگاه او میتوانست فقط ده نفر را جابه جا کند. با وجود این، پیش از بسته شدن نمایشگاه، نزدیک 170 هزار نفر از آن سواری گرفتند.
هر چند فکر جالب آلفرد بیچ، جای آفرین دارد، اما روشن است جابهجایی انبوه جمعیت به جاهای گوناگون شهر بزرگی مانند نیویورک، کار نه تنها چند پنکه، بلکه هزاران پنکه هم نبود. از این رو، دشواری متروهای دودی تا اختراع لوکوموتیو برقی در سال 1905 همچنان پابرجا بود.
تاریخچه مترو در ایران:
سابقه بحث و گفتگو درباره احداث قطار شهری در تهران 110 سال قبل باز می گردد. تاسیس تراموای شهری از جمله نکات پیش بینی شده در امتیاز نامه ای بود که بارون ژولیوس دو رویتر در عهد ناصرالدین شاه روی کاغذ آمد.
در همین سال ها یک خط آهن روزمینی که به واگن اسبی معروف گشت، بین دروازه شهری ری (حضرت عبدالعظیم) و میدان باغ شاه احداث شد.
سال 1350
شروع مطالعات اجتماعی، اقتصادی و ترافیکی شهر تهران و پیش بینی تغییرات آن برای سال 1370توسط شرکت های سوفرتو و بهره برداری متروی فرانسه (RATP).
سال 1353
ارایه گزارش نهایی و انتخاب سیستم مختلط (سامانه مختلط شامل یک شبکه خیابانی با یک کمربندی در پیرامون منطقه مرکزی و دو بزرگراه برای نواحی تازه ساز شهری و یک شبکه مترو با 7 خط که به وسیله شبکه اتوبوس رانی و تاکسی رانی تکمیل می شد)
سال 1354
تصویب قانون تاسیس شرکت راه آهن شهری تهران و حومه (مترو)
سال 1356
آغاز عملیات اجرایی
سال های 65-1359
توقف کامل طرح به دلیل جنگ تحمیلی
سال 1374
عقد قرارداد برای خرید تجهیزات ثابت و متحرک خطوط 1 ، 2 و 5
سال 1377
افتتاح و بهره برداری از قطار سریع السیر تهران - کرج
سال 1378
افتتاح و بهره برداری از بخش غربی خط 2، از ایستگاه تهران (صادقیه) تا ایستگاه امام خمینی (ره)
سال 1380
افتتاح و بهره برداری از نیمه شمالی خط یک از ایستگاه میرداماد تا ایستگاه علی آباد به طول 6/14 کیلومتر و 17 ایستگاه.
سال 1381
* افتتاح و بهره برداری از پایانه و تعمیرگاه غرب خط 2 متروی تهران
* بهره برداری از خط یک از ایستگاه علی آباد تا حرم مطهر به طول 8/10 کیلومتر و 3 ایستگاه
سال 1382
بهره برداری از بخش شرقی خط 2، از ایستگاه امام خمینی (ره) تا بهارستان به طول 2 کیلومتر و 2 ایستگاه
سال 1383
* بهره برداری از ایستگاه ایران خودرو (خط 5)
* بهره برداری از خط 5 از ایستگاه کرج تا گلشهر به طول 10 کیلومتر
سال 1384
* بهره برداری از ایستگاه چیتگر (خط 5)
* بهره برداری از ایستگاه باقرشهر (خط 1)
* افتتاح و بهره برداری از پایانه فتح آباد
* افتتاح نیمه شرقی خط 2 به طول 9 کیلومتر و بهره برداری از ایستگاه های دانشگاه علم و صنعت، سرسبز و شهید مدنی
سال 1385
* بهره برداری از ایستگاه های سبلان و دروازه شمیران
* بهره برداری از ایستگاه های نظام آباد و گلبرگ
* بهره برداری از ایستگاه اتمسفر
* بهره برداری از ایستگاه امام حسین (ع)
سال 1386
* بهره برداری از ایستگاه اکباتان
* بهره برداری از ایستگاه شهدا
سال 1387
* بهره برداری از خط 4 متروی تهران به طول 5/2 کیلومتر از ایستگاه دروازه شمیران تا فردوسی
فصل دوم:
مشخصات کلی طرح در قطعه 8
عملیات اجرایی قطعه 8 قطار شهری شیراز
مقدمه :
عملیات اجرایی ایستگاه مطهری و تونلهای طرفین آن بدلیل حجم بالای عملیات اجرایی و صعوبت اجرایی پروژه (از نظر تداخل با عوامل شهری) و همچنین مدت زمان کوتاه در نظر گرفته شده جهت اجرا از 4 جبهه کاری و به صورت24 ساعته انجام می گیرد.
اهداف طرح :
پروژه قطار شهری شیراز جهت تسریع در رفت و آمد شهروندان و ساماندهی و کاهش عبور و مرور در مسیرهای پر ترافیک شهر شیراز در حال اجرا می باشد. عملیات اجرایی قطعه 8 از کیلومتر 738+13 الی 412+14 از مسیر این پروژه اجرا می گردد که شامل ایستگاه 16 مطهری و تونلهای طرفین آن می باشد.
مشخصات طرح :
ججبهه های کاری درحال اجراعبارتنداز :
ایستگاه مطهری
رمپ دسترسی شماره 1
تونل A و رمپ2
تونلB
تونل C
زیرگذر مطهری
وضعیت اجرایی قسمتهای مختلف پروژه به شرح زیر است :
ایستگاه مطهری
عملیات اجرایی سازه ایستگاه مطهری در حدفاصل کیلومتر 056+14 تا 161+14 از مسیر قطار شهری شیراز اجرا می گردد. طول ایستگاه 109.7 متر ، دهانه ورودی ایستگاه 15.72 متر و طول سکوی ایستگاه 102متر می باشد که به روش زیر اجرا می گردد :
پس از ارائه و تصویب طرح ترافیکی و ابلاغ نقشه های اجرایی از سوی مشاور، تخریب آسفالت و حفاری شمعهای بتنی و فلزی آغاز گردید.
الف) شمعها
کل شمعهای ایستگاه مطهری 130 شمع می باشد
ب) سقف ایستگاه
سقف ایستگاه شامل دو قسمت سقف شمالی و سقف جنوبی بود جهت اجرای چاه های ضلع جنوبی ایستگاه که در هر قسمت به 5 پارت تقسیم شد، هر 5 پارت قسمت جنوبی به صورت کامل اجرا و سقف جنوبی ایستگاه آسفالت گردید. سپس ترافیک خیابان از شمال به سمت جنوب هدایت گردید.
هم تراز نبودن ورودی تونل B با سقف ایستگاه
پس از اجرای سقف جنوبی عملیات تخریب و خاکبرداری از سقف شمالی ایستگاه آغاز گردید. که به دلیل برخورد با معارض تاسیساتی از جمله فیبر نوری، لوله گاز و کابل مخابرات عملیات اجرایی سقف شمال مدتی متوقف بود که بالاخره پس از ارائه راه کار از سوی اداره مخابرات ، این کارگاه اقدام به بالا آوردن کابل های فیبر نوری در محدوده سقف نمود.
پس از حل شدن مساله فیبر نوری، این کارگاه اقدام به بالا آوردن کابلها و مهار آنها در تراز بالاتر از بتن نمود و پارت های 1 و 2 و سپس 3 را اجرا نمود پس از آن مسیر کوچه 56 منحرف و سپس محل پارت های4 و5 ( سر کوچه 56 )حفاری گردید و کابل های این پارت نیز بالا آورده شد و بتن سقف تکمیل گردید و سپس ضلع شمالی ایستکاه آسفالت و خیابان قصردشت به صورت کامل بازکشایی گردید. همچنین جهت عبور آب در کانال شمال و جلوگیری از ریزش در زمان حفاری شفت شمال دیوار حائل و کانال بلوکی در ضلع شمال روی سقف اجرا گردید .
سیکل طولانی جابجایی پایه های برق (مکاتبات ، معرفی به اداره برق ، تصویب طرح ، مجوز خاموشی) مهمترین عامل در تاخیر اجرای ضلع جنوبی ایستگاه و نیز تداخل با فیبر نوری در ضلع شمال مهمترین عامل کندی پیشرفت عملیات اجرایی سقف بوده است.پس از تکمیل سقف می بایست حفاری زیرسقف از طریق تونل B صورت می گرفت. با توجه به اینکه تونل در تراز پایین به ایستگاه برخورد می کرد در هنگام حفاری تونل و خاکبرداری ایستگاه امکان ریزش خاک بالای تونل به داخل ایستگاه و نشست خیابان وجود داشته که جهت رفع این موضوع طرح مسلح کردن خاک بالای تونل A وB در محل برخورد به ایستگاه از مشاور اخذ شد و انجام گردید ، برای این طرح 80 عدد گمانه حفاری و پس از نصب آنکر تزریق گردید.حفاری ایستگاه از سمت تونل B آغاز گردید. در ابتدا با توجه به هم تراز نبودن ورودی تونل B با سقف ایستگاه گوه ای ناپایداردرابتدای ایستگاه ایجاد می شدکه باروش برگردان جام بیل میکانیکی به ایستگاه وارد شد در طرح سازه نگهبان ایستگاه ، دو ردیف استرات با مقطع قوطی ساخته شده از تیر ورق و یک لایه مش و شاتکریت برروی شمع های ایستگاه قرارگرفت.
نمایی دیگر از ایستگاه مطهری
حفاری ایستگاه با راندمان روزانه 3m 500 به صورت متوسط انجام و پس از ایجاد سکو در طرفین ( شمال و جنوب ) دژبرکاری شمع ها و آزاد سازی سنجاقی انتظار نصب شده در شمع ها جهت مهار مش و اجرای شاتکریت صورت پذیرفت. حفاری و تحکیم دیواره ها همان طورکه در شکل زیر دیده می شود در مرحله اول ( تا تراز استرات اول ) و مرحله دوم ( تا تراز استرات دوم) به پایان رسید.
از طرفی بحث حذف استرات ردیف فوقانی و نصب استرات های ساخته شده ، در تراز پایین از سوی پیمانکار مطرح و محاسباتی نیز برای این مساله برای مشاور ارسال گردید که مشاور خواستار بر عهده گرفتن مسئولیت مسئله توسط پیمانکار شد که در نهایت در جلسه هماهنگی شده پیمانکار مسئولیت حذف استرات را بر عهده گرفت . همچنین مطابق زمانبندی شفت شمال و جنوب می بایست آغاز می شد که بدلیل وجود یک رشته لوله آب آزبست و عدم امکان نگهداری آن و لزوم تعویض آن با لوله فلزی ، حفاری این شفت ها هنوز شروع نشده است.
جهت شروع کردن عملیات حفاری شفت ها می بایست عملیات زیر اجرا گردد :
جابه جایی لوله آزبست خط آب قصردشت در ضلع شمال و جنوب با لوله فلزی